Bali Museums Guide
This is Everything you need to know about Bali's Museums
Most of Bali's museums and galleries are centred in Ubud, but culture and history rich Bali is peppered with museums and galleries - all individually interesting! These museums and galleries offer paintings, wood carvings, textiles and all kinds of souvenirs for viewing and also purchase.
The Museum Puri Lukisan in centre of Ubud, the Neka Museum in Campuhan, Seniwati Gallery and Agung Rai Museum in Pengosekan are a must, to see the difference between creative art and more commercial products.
Central Bali
Museum Puri Lukisan, Ubud
Founded by Rudolf Bonnet and Cokorda Gde Agung Sukawati, Ubud's Museum Puri Lukisan houses a permanent collection of Balinese painting from the turn of the century; displaying fine examples off all schools of Balinese art. This museum has a collection of 150 painting and 62 pieces of sculptures. The first fine arts museum in Bali, it has a valuable aim of culturing Bali's very aesthetic art and culture for its next generation.
Museum Neka, Ubud
The superb Neka Museum, in Campuan, is another excellent museum, with marvelous collections of traditional Balinese paintings by local artists and foreign artists who lived in Bali; and items of modern Balinese art. The museum stores art from the Kamasan style of the 16th century to modern 20th century paintings. The whole collection is displayed chronologically, to provide an overview of Bali's history of fine arts.
The Neka Gallery on Jalan Raya , and the Agung Rai Gallery in Peliatan are some of Bali's largest and most important.
Museum Nyoman, Ubud
This three storey museum in Mas village follows the conception of Tri Angga, that is, the three parts of human body; head, body, and legs. The museum's art collection is a mix of works of painters from the olden days of the ancient Klungkung Kingdom to this very day.
Museum Agung Rai, Ubud
Sprawling all over six hectares, the Museum Agung Rai was built based on the concept of a "living museum". It displays paintings and holds stage presentations for various art forms; and is a place for karawitan. It comes complete with an arts library and book gallery, hotel, restaurant, cafe, and coffee shop. One of the museums main specialty is its terrific views of Ubud, with rice fields and trenches integrated into part of the museum.
Seniwati Gallery of Art by Women
This gallery was established in 1991 by Mary Northmore, the very personable wife of famous painter Abdul Azis; with the aim of helping Balinese women to be accepted as artists; and also to expose the long hidden and unrecognised brilliance of women artists in Bali. The gallery also serves to motivate, train and encourage young talented Balinese girls achieve their full potential in the world of arts.
Southern Bali
Museum Negeri Propinsi Bali, Denpasar
This museum in Denpasar was founded by the Yayasan Bali Museum in December 8, 1932. It has interesting exhibits of traditional tools, crafts, masks and costumes from all over Bali; and displays archaeological items and a collection of ethnographical exhibits.
Museum Le Mayeur, Sanur
This memorial museum immortalizes the memory and enduring love of a pair of lovers - Le Mayeur and Ni Polok. All displays and exhibits are from the collection of Le Mayeur's paintings.
Museum Manusa Yadnya, Taman Ayun
Just as its name implies, the Museum Manusa Yadnya details items regarding the process of a human's life from the womb to the tomb.
Northern Bali
Museum Gedong Kirtya, Singaraja
This wonderful museum in Singaraja is a display of thousands of ancient Balinese letters in chronological order; the kakawin, or old Balinese poetry; and the geguritan which written on the palm leaf. All these and more are stored in the original building that was built in 1928 and still standing tall today.
Western Bali
Museum Subak, Tabanan
Tabanan is a region popularly known as Bali's 'rice warehouse'. Hence, it is no surprise to learn that Tabanan is home to the Subak Museum, which houses a vast collection of, what else, but agricultural items. An interesting display to take note of is Bali's typical watering system, called Subak, the museum's namesake.
Museum Gedong Area, Gianyar
Located in the Bedulu Village, this museum's collection is dedicated to archaeological items reflecting the history of Bali's cultural development.
Eastern Bali
Museum Seni Lukis Klasik, Klungkung
This museum is owned by the talented Nyoman Gunarsa, and is used as an outlet by the man himself to exhibit his masterpieces, completing the museum's collection, which documents the classical paintings of Bali. The Museum Seni Lukis Klasik is located in the village of Banda village.
Museum Manusia Purba, Gilimanuk
The Museum Manusia Purba, at the western end of Bali, was established in 1990s. It all began with an archaeological expedition of Dukuh Cekik in 1962, by R.P. Soejoeno from the Bali Archaeological Service. The expedition estimated that approximately 2,000 years ago, the stone age man dwelled on the site of the museum.
Thursday, 26 November 2009
Bali Museums
Posted by Darma Yoga at 15:59 1 comments
Tuesday, 24 November 2009
Pura Luhur Gonjeng salah satu Cagar Budaya di Indonesia
I. PURWACANA / KAPING AJENG
( PENDAHULUAN )
Pura Luhur Gonjeng puniki, sakewentennyane sangkan saking pemargin sejarah sane dahat sengka pisan tur akudang warsa sane sampun langkung, nyantos ameniki sampun sakewantennyane sajeroning palinggih kadi mangkin, Duk sane nguni Pura puniki tan wenten tios sangkan tanah alas sane tenget pisan tur saking wates utawi Genah patok batu sane dados kajekawuhing alas tur genah ngerastiti Ida Betara Siwa Pati utawi Ida Betara Manik Kumawang.
Sangkan daging kedarman tan dados kaungkulin antuk pemargin kedurhakan, ri sampun akudang warsa sane sampun-sampun macihna ring sajeroning pamargi macihna pisan wawidangan genahe puniki dados genah mawa krama wawidangan sang nata. Asapunika saking genah puniki presida ngawetuang wibawa alas sane kantun tur prasida saking genah puniki sida pacang nudonang pari krama kramaning sukertan Bwana Agung kalawan Bwana Alit tur sampun presida mawit saking tanah alas dados sampun palinggih panyungsungan jagat kadi mangkin.
Punika mawit saking pemargin sejarah sane sampun lami sinami, ngalimbak ngantos jangkep sajeroning manggala Desa, Prajuru Pura, Pemangku, Serati antuk sangkan jejer wit kasidian Ida Betara ngawentenang pasubakti sane langgeng ngardi utawi nyungsung Palinggih Pura Luhur Gonjeng Puniki.
II. PARAB PURA SANE KAANGGEHANG
( NAMA PURA )
Parab Pura puniki sane pastika sampun keanggehang tan tios Pura Luhur Gonjeng.
Dwaning asapunika kaparabin seantukan Pura puniki pemargin sejarah sang nata Ratu sangkaning saking Pura mawit Pur Ura Genah sane kalangkung swe tan kaparisuda, sida ngawentenang Puri-puri sangkan kalangkung ungkur punika mawinan Puri ngawe Pura punika sampun pastika ring sajeroning Purana mapan Purana mawit sangkan baos Ana Pura, Inggihan Luhur punika sangkan agung prebawa tanah/genah alase sane kelancubin antuk Hiyang Niskala pamekas Ida Hyang Siwa Pati tur sampun presida mabukti sekala ring sajeroning yuda sane nguni utawi rawuh mangkin kantun mabukti ritatkala yan pakayun sang sane perdo sinah mabukti.
Asupanika duk pemargin Ida Anak Agung Agung Anom pastika pisan mabukti punika kaanggen cihna genahe sane kalintang tenget patut katangun palinggih satmaka angge cihna pamargin Ida mawit genahe iriki Ida sida nincapang sane mawasta ngalimbakang wawidangan.
III. GENAH PURA (LOKASI PURA)
Pura Luhur Gonjeng magenah ring Banjat Adat Loddalang wawidangan Desa Adat Kukuh, Kecamatan Marga, Kabupaten Tabanan, Propinsi Bali, sida kemarginin antuk kendaraan bermotor/mobil lan mamargi, taler genah Pura nenten sengka dwaning sampun magenah ring pinggir margi Wisata Alas Kedaton, tur minakadi piteges punika kayu Kunyit sane dados nyihnayang punika Pura Luhur Gonjeng, Dwaning Banjar Adat Loddalang kantun nampek ring wawidangan kota Tabanan, mungguhing kadi sajeroning Pura kantun marasa teduh sangkan kaayomin antuk taru-taru due Pura.
IV. SEJARAH PURA (ASAL USUL PURA)
PURANA PURA LUHUR GONJENG
1. Bahasa Jawa Kuno
Om awigenam astu nama sidyam byo namah
Siwa sada siwa prama siwa
Hiya nadi tala-tala sutala Bretala Parwata ika Giri Parwata madurgama tanpaingan mapan kang dalu metu kukus. angawe sida Yang Pertiwi kajamah ing angkasa. mapan ketengeran de ira Hiyang Betara Pasupati Ing Giri Maha Meru hiya Semeru ngaran. ikang Jambe Dwipa nguni. Ing warsa Surya Candra, Sukra Kaliwon. Katon tengeran ira ing swasiksaning Bintang hiya katon teja teki angkasa dumilah Pingita teki sabda teja netra Betara Pasupati ………………………… ……………… ………… ………………… …… …………… ……… ……… Riwuh semangkana caritanen Hiyang Ari Buana pwa ja metu neraka loka kangken lara kang Bangsul. yana rasa ira Hiyang Pasupati angepa Giri Maha Meru. Paramarta citanira angawa. Rikang Bangsul muang Sasak kang nama. nging ira Ki Bedawang Nala muang Sang Anta Boga juga sirata Naga Besukih lwir Sang Naga Taksaka. mambur rikangngakasa jumujug ing Bangsul. ing tengahing dalu tiba ing madianing Bangsul. Dadia cumerecet kang tala Giri ing Semeru mapan kwiyadnyanan ira yang Giri Parwata.
Hiya angarad Yang Pasupati ing jenekira. Ika marmanira temedun Yang Pasupati. juga Hiya Sang Naga Besuki lan Sang Anta Moga ararean muang anangun Kuwu Kedatuan. muang Pangirut Bwana pamyak kala. Ing Daksinaning Parwata yatika genia Ing Utaraning Parwata hiya ing warabiya Ro depa agung matinjakan tungal windu alaksa. Muang ro nikel depa agung matinjakan tunggal windu laksa juga Warabia tala ing Parwata madurgama. ika tan kejamah dening satru. Ri kanjekira Weraspati Kliwon Uku merakih ikang sasih ke dasa tilem rah pisan tenggek pisan warsa saka solas. ya rikang lamia giri toh langkir ira hiya Gunung Agung ngaran.
Sigra ngawe Rugada rikang Bangsul Ri saka Warsa Srenggi Undakan hiya muang saka warsa Erna ing Preratu. Dening lamya rikang Bangsul karugada Tri datu tan dumilah Hiya Panca Datu sidaya De sira Resi markandya Utama hiya ika marmanira satri yeng wila tikta dateng makabehan juga ring warsa surya wettah Segara Geni Rajeng Bali Pulina kasor de sira satryeng Jambe Dwipa Beda Ulu aganti jenek ya samprangan Samprangan anadi Gelgel pulina Bali Dadia yang kudang warsa pulina Bali teki sida amangguh sekerta tikang rat.
Caritanen akudang warsa sira dalem Gelgel Hya Dalem Waturenggong adasanama. angenter ikang Bali Pulina Gantung. warih ke warih ya I Gusti Widia dahat prenateng ya tana waneh I Gusti Agung Maruti juga ya Wus angasorakan Sasak Sumbawa ikang rat tan tinengeran de sira kesah saking Gelgel Dura Desa anglurug ri wus semangkana Kasor atanding yuda lawan sira I Gusti Batu Tumpeng Dadia aturaken ke Tabanan De Arya Kenceng wus lamia kesah saking Tabanan. Sira I Gusti Agung Maruti katiba ing Urat Mara. sigra hiya sida anangun yasa ing Pangelengan. muang sida amolihang kasidian den Betara. Rikang semangkana atulak ke Urat Mara. Kamanikang urat mara ngedaksina angrebas parwata apaniking sidadi wong utama. juga ya nimitaning mangkana gaweyaknikang subakarma ika sida angawe Bala Ayu Rajia Paramartania sira I Gusti Agung kesah saking Bala Ayu Hiya rikang kanggekia ing Menge Pura Rajia tana waneh warih ke warih sang amangku rat juga neher prenata ing Bekak. Caritanen mangke warih ira I Gusti Agung Maruti adasa namanira Anak Agung Agung Anom kapepasi landuh kang rat tan kurang pangan kinum wadua kweh dateng anungkul jajahan ira sampun sida kakwasa ing tepi siring nging Sang Nateng Rat Jambe Dwipa tan sida nungkul ika ana cita nira Anak Agung Agung Anom. Hiya bipraya angrejek Sang Nateng Belangbangan juga katekeng Sang Nateng Pasuruhan sira Bima Cili Caritanen mangke Anak Agung Agung Anom Sang Nateng Rat menge Pura Rajia Sampun awadwa 7000 diri andel renangga. Sigra ira Anak Agung Agung Anom Anamtam naya lawan tanda muang mantra ira Ri warsa muang rahina Buda Wage Uku Perangbakat Sasih Kedasa. Rah sapisan ngunya tenggek ke Purwa. Pengunyan warsa sasab merana. Warsa surya warna lan margana katekeng swa. Hiya kasuksara satriyeng-satriyeng kaping andel Tana waneh Sira Ki Gusti Sibang Ki Gusti Penarungan Ki Gusti Abian Semal Ki Gusti Pupuan Muang sira Ki Arya Putih Jimbaran. Hiya sida dadi manggalaning yuda. Sama-sama angaraksa wadwa rinangga Risampun pada sregep ikang wadua. Umangkat pwa sira Anak Agung Agung Anom. Ri dawuh tengah dalu keabih de sira tanda mantra Egar erang cita ira kang wadua makabehan. Asurak-surak ri sejeroning lampah. ana mintoning angga rasa tan silah dening senjata ana angundang-ngundang meseh. ana angrebas-rebas asing katon karebas. Rep sirep sehananing sumatap-sumitip ika. tan wania maswara muang katon Rasa-rasa ikang Parwata dudu Parwata. Ika marmanira Anak Agung Agung Anom. muang wadua rasa nyapa kadi aku. Rasa nyundangang meseh asing tunggul sida kandap. meh-mehan para watek Dewa Kasor yan kerasa. Ika marmanira wadwania sekama-kama lampah ira Dadia caritanen mangke sampun tika ya makabehan napak ing tepi luah we Dati. Ikang wadua ana citanira mambur ana tumedun ana angrebas sehananing ana ika muang ira Anak Agung Agung Anom.
tan umenget ing Hiyang Hiyanging Parwata. mapan ulah nia dudu ulah Sang Nateng Rat. ika marmanira murka ira Hiyang Siwa Pati. tumedun ing wayabianing Parwata. anyusup ing adnyananing wadua mekabehan. ya angaleraken kala mertyu murti ika marmanira tan ana acaket sirih tanda mantri tabeng wijang lan wadua. mayuda tan pasangkan tan wuruh kadang satunggilan asawur bawur tumbak tamiang tulup panah. Ika dekdek natan paingan wadua kweh anglesu. Ring endi ruang ring endi meseh. makweh wadua katon Gunjang ganjing tan eling ing angga lwir wong edan. Ri wus semangkana sigra murka ira Anak Agung Anom mapan natan paingan angunus keris pusaka. ya pusaka Pejenengan Menga Pura. tan ana len anama Pejenengan Ki Ganja Geni juga hiya tan beda Ki Panglipur. sigra atancep ing pertiwi tri ikang Luk. Dadia kageseng ikang pertiwi ing jenek ika wus semangkana metu kukus petak manjing keangkasa. kaliput sira Anak Agung Agung Anom. De kukus ira neher pwa sira tan kakwasa aleswa sira meh-mehan tan eling ring angga sarira ira ri kala ika Anak Agung Agung Anom Rasa angrenga sabda netra ira Hiyang Siwa Pasupati Pingitakena …………… …… ……………………. …… ….. …….. ….. …. ……………… . ……………………. …………………………………………………….
Ri wus semangkana lina ikang kukus ika. Dadia umenget ira Sang Nateng Menga Pura. nging keris pusaka katon atancep ing Pertiwa sigra kancit pusaka ika ka amet de sira Dadia tan pasamudana muncrat we meambu harum ika aminta we ika de sira Sang Nateng. muang Paweha de kang wadua katiba lara. Ri wus kang wadua makabehan aminta we ika Sigra sida mulih muang menget ing swadarma. muang senjata tumbak panah tamiang sida ya ika ira Anak Agung Agung Anom Sang Nateng Rat. ana cita nira rasa menang aketi. mapan sehananing tanda mantra muang hiya ikang wadua mulih jati mula. ika aris Sang Nateng Rat muang wadua sedaya. Hiya anangun lingganing Hiyang Lingga ira Hiyang Siwa Pati muang Hiyang amerta Buana jati Ira hiyang Giri Putri muang tunggulania Sor ikang ira ya hiyang Catur Sidi Sakti muang lingganing jatu katekeng pengabih ira Sigra Sang Nateng anangun Swa Rajakarya tana len karya agung mamungkah amanca wali karma aparisuda de sira Lingga Hiyang Siwa Pati ya sida Utama ya. ing warsa surya raksasa kang Gua Hiya Parwata. ika tana len ing abad swatala ning rundah. wit ika lingga ira anama Pura Luhur Gongjeng
Pura : Hiya sangkan wit jenek madurgama
Luhur : Hiya sangkan Hiyang Hiyanging nguni
Gonjeng : Hiya sangkan tanuruh ring swadarma.
juga Sang Nateng Rat Anak Agung Agung Anom anitaha wang wadua ajenek angemit perhiangan teki Enem dasa diri wang andel muang wijang Sang Nateng. Sigra juga bisama ing ajeng ira. Tana waneh ing ira Betara Pura Luhur Gonjeng Bisama pingit ayua kita cawuh
| Singgih Paduka Betara sampun ngadeg teki Ingsun asosot muang abisama Ri Paduka. yan ingsun alenyok muang abalik adusta tan menget ing Paduka Betara muang angawe rug ikang Paryangan. lamakane Paduka Betara amastu enem dasa teki anadi nep namu-namu cacing uled baled anemu ulah pati lara satuwuk. tan sida katemu cucu buyut selampah laku. Semangkana Paduka Betara wong enem dasa diri. Ingsun sosot muang aturaken ri Paduka Betara. |
Caritanen ri wus semangkana wong enem dasa diri ika. Katinggal de sira Sang Nateng Rat Anak Agung Agung Anom muang Parhiyang kasukserah de wong enem dasa diri yatika Sang Nata Umangkurat ngrejek Sang Nateng Jambe Dwipa Ri sada kala ika wong enem dasa ika pada asih kumasiha muang ana panugrang Ida Betara. sida anemu sukretaning yusa ya eman ing Paryangan. juga makweh wong dateng pedek angaturaken angga. Irika hiya wong-wong mekabehan anangun kuwu Bebanjaran. Ring warsa ikuh muang Rasa Pandita ikang Srenggi. Jenek ika kaswarang Lod Dalang. Lod ikang lad, lad ikang led, led yata Rasa. Dalang hiya tampak. Dalang hiya metu, metu ikang sapa semangkana duk aparan-paran Sang Nateng Menga Pura lascarya aninggal kadang warga anemu mijiling Pati wit windu tangan karo metu sunya bwana kang jana. muang las carya sanak kadang nemu sunya semangkana daging Hyang aji Saraswati muang hiyang kawi swara kaiket saking Lontar Prearya Tatwa lan Lontar Bali Kuno. juga lontar menge Pura Rajia juga Tri lingga tatwa.
2. Bahasa Bali
Ainggih Ratu Sangyang Widhi Wasa, sane ngardi sarwa mauripe, Mangda ledang I Ratu ngemit jiwa premanan titiang, mangda tan keni ila, mangda I Ratu ngicen titiang pemargi antar, tur sane maguna antuk titiang, utawi setata titiang ngojah linggih I Ratu. Dwaning I Ratu sane ngawentenang sane tan wenten, sane sampun langkung, utawi sane pacang rawuh, minakadi sane dados sari-sarining adnyana. Kaping ajeng atur pengaksaman titiang, ring Paduka Betara sane malingga malinggih ring telenging sunia. Sang sinanggeh ring sari-sari ning aji ring sajeroning tutur tatwa, Preteja Ida lunas tumus ring jagate rauh maring panjak. Selamining yusa rauh mantuk ke sunia, tan luput ring ala ayuning pamargi, wyadin nunas panugrah Ida. Sahananing sane ngemanggihing sida labda, utawi kawon becik ring sajeroning papa, tan keni ilaning Ida. Dumadak ngemangguhang sane pari purna, sida panjang yusa, rauh ke sentana maka sami ke riokas, sida ngemangguhang kediatmikan iriki ring jagate.
Ampurayang ring sajeroning pamargi, sane sampun lintang sida tan sida sane mungguh ring sajeroning kecap sastra muang tatwa, mungguh irika ring sajeroning sang aji, utawi sampun munggah irika ring lontar utawi temaga wasa. Sane sampun pastika ring kedatuan Babad Bali Kuno, tan tios lingga tangan Ida Peranda Sakti Bau Rawuh. Ida Danghyang Dwi Jendra, sane sampun pastika kajangkepang ri sapariindik daging lontar Prearya Tatwa, lontar mengel Pura Rajia utawi lontar Tri Lingga Tatwa. Asapunika taler maring lontar Cad Darsanam Agama Hindu, tur sampun presida kaunggahang ring presasti Temaga Wasa. Irika ring kedaton Gelgel, duk pemadegan Ida Dalem Waturenggong daweg warsa, Surya, Buluh lan taksaka katekeng Dewa (1489).
Caritayang mangkin yan akudang warsa sampun langkung, duk jagate kari sangkan paran utawi awang awung, irika tumedun Ida Betara Tiga saking suniantara. Dwaning jagat ring tepi segara kelod setata wenten ngendih baag ngurub-urub. Irika aris Betara Tiga nyelehin endihe punika. Saget kakantenang jagat sane ngendih. Irika aris Ida ngawastanin jagat Bangsul. Dwaning mawit saking bang. Bang punika mawit saking geni. Irika aris medal pekayun Ida Betara Tiga pacang ngajegang jagat Bangsule, tur pada ngaruruh linggih Ida Betara Hiyang Tumuwuh malinggih ring Gunung Batukaru, Ida Betara Hyang Manik Kumawang malinggih ring Gunung Beratan, ring Gunung Anda Kasa Ida Betara Hyang Tugu, punika linggih Ida Betara Tiga. Sadurunge wenten Gunung Agung. Caritayang ring tengahing jagat Bangsul ngelodang wenten atenga ngelodang saking Gunung Beratan atenga ngalerang saking segara punika kabaos puser alas. Dwaning duk Ida Betara Manik Kumawang Ida ngelarang yoga ngaksi Ida Betara Giri Putri anglusup alas tur tan pejenek. Irika aris Ida Batara Giri Putri runtuh wecana mastikayang pisan tanah utawi genahe punika dados alas tenget madurgama pisan saking nyusup sapan Ida Betara Giri Putri, dados serahina wengi genahe utawi alase punika medal andus ageng mateja putih nglejeg rauh ke langit tan bina kadi patemon Ida Hyang Ibu Pertiwi matemu ring Ida Betara Hiyang Akasa. Dwaning serahina asapunika dados sengeh Ida Betara Pasupati sane malinggih ring Gunung Semeru Jawi, duk punika ring warsa surya candra (+11), sukra kaliwon, kacingak antuk Ida sastra masunaran rauh kelangit, punika sane kawastanin, sabda netra teja Pasupati.
Pengitekna tan wenang wuruh yan tan uruh ………… ……… ………… ……………… …………… ………… …… … … ………… ……………. …….. Ri wus asapunika kaswen-swen jagat Bangsule saget katibeng kaliyuga mawit sangkan bendu Ida Hiyang Betara Ari Bwana, jagat Bangsule katibakang gering panes se-warsa warsa. Irika aris Ida Betara Pasupati arsa kayun Idane pacang ngajegin jagat Bangsule, tur wenten pekayun Ida pacang ngepel bangkiang Gunung Semerune pacang kebakta ke jagat Bangsul kaangge pancer jagat mangda sida jagat Bangsule enteg. Ring rahina Weraspati Kaliwon sasih kasanga warsa surya bintang nemu kertaning bumi (+11), irika Bangkiang Gunung Semerune kajompong, tur kawadahin kisa madii 16 dii pasti. Sang Bedawang Nala sane dados tatakan (aled tanahe punika) utawi Ida Sang Anta Boga nrampa pamekas Sang Naga Besukih lan Sang Naga Taksaka sane ngeberang pacang jagi katedunang ring jagat Bangsul lan Sasak.
Yan akudang wengi Ida Betara Pasupati makeber ring ambara, saget ring sajeroning tengah wengi, maungkulan ring sajeroring tengah wengi, maungkulan ring genah anduse sane setata medal serahina wengi. Sangkan sapa utawi genah sane tenget pisan. Irika aris tanahe ulung nyerecet tansida antuk Ida nyampi rauh Ida Betara Pasupati runtuh wecana, pastika pisan tanah
Caritayang mangkin sampun kedasa warsa tanah Gunung Semeru sane kagenahang ring ersanianing Bangsul, sampun dados Gunung Agung, utawi Bangsul magentos baos ka baos Bali Pulina. Duk punika ring warsa utawi dina Weraspati kliwon, uku merakih sasih kedasa, tilem rah pisan, tenggek pisan saka solas (11), sampun sue Gunung Toh Langkere tan tios gunung agung ngardining jagat Baline rusak. Duk warsa saka serenggi (27) undakan malih ring saka warsa erna ing Preratu (31). Sue jagat Bali Pulina rusak, tur sampun kedasarin antuk tri datu nanging tan sida purna. Nanging sejeroning panca datu sida enteg. Duk punika sane kasuksara Ida Resi Markandia sane dahat wikan punika mahawinan para satriya Raja Majapahit Jawi makweh rawuh ke Bali Pulina. Punika ring warsa, surya, wettah, segara, geni (1443), ngantos ngawentenang yuda ring Ida Raja Bede Ulu, tur satriya-satriya Bali sami kakasorang ngantos
Caritayang mangkin
Caritayang mangkin ripamadegan Raja Mengwi Ida Anak Agung Agung Anom, panjake tan wenten purun ring linggih Ida sami pada subakti, tur jagate nemu landuh pala bungkah pala gantung sami nadi, sukertan jagat tan sandang bawosang malih, asing alih sida kapanggih panjak raja sami pada rawuh manungkul utawi jajahan Ida sampun rawuh katepi siring, nanging para ratu-para ratu Jawi tan sida nungkul. Punika mahawinan metu pekayun Ida Anak Agung Agung Anom pacang magegebug ke jagat Jawi pacang ngerejek Sang Prabu Blambangan utawi Raja Pasuruan sane maparab Ida Dalem Bima Cili.
Caritayang mangkin Ida Raja Mengwi Anak Agung Agung Anom, utawi para yuda sampun sregep sawetara wenten 7.000 diri sane sampun andel ring payudan. Irika aris Ida Anak Agung Agung Anom ngarincikan winaya ring para tanda mantri - tanda mantri sami taler pacang ngerereh dewasa dina sane mautama, pacang ngawitin memargi magagebug. Ring rahine Bude wage, uku perangbakat, sasih kedasa, rah sapisan ngunya tenggek kepurwa, pengunyan warsa sasab merana, warsa surya, warna, lan margana katekeng, swa (1557). Duk punika Ida Raja Mengwi kairing para yuda - para yuda sami utawi sane kasuksaran dados manggalaning yuda, tan tios sira I Gusti Sibang, Ki Gusti Penarungan, Ki Gusti Abian Semal, Ki Gusti Pupuan, pamekas Ki Arya Patih Jimbaran punika sane kaping andel ring sajeroning tata cara perang, tur sami pada ngraksa wadwa soang-soang. Ri sampun pada jangkep sregep pare panjake sami, memargi Sang Raja Mengwi Ida Anak Agung Agung Anom, tur Ida ngalinggihin undakan Jaran Uncesrawa. Rawuh ketengah wengi Ida Anak Agung Agung Anom kasumbungan antuk pangabih utawi tanda mantri - tanda mantri Idane, sepanjang margi, taler panjake merasa liang pisan ngiring preratu luwih, waluyane Betara Indra nyekala ring mercapade. Panjake masuryak-suryak sepanjang margi, wenten sane nyobakin raga minab tan silah ring senjata, dwaning sampun andelnyane wenten akauk-kauk ngundang musuh, wenten malincerang pedang asing kapanggih kaabas, wenten matunjelan sepanjang margi. Dwaning asapunika, nika mahawinan rep sirep jagate rasa sumatap-sumitip tan wenten majlengitan, taler panjak kawula tan purun matur, setata nyingidang raga, kadi rasa alas madurgama tan karengeyang buat kesaktian panjak Idane, punika mahawinan Sang Nata utawi panjak pateh merasa nyapa kadi aku. Rasa sida nyundangang musuh asing ngunggul teka kandap. Rasa-rasa watek dewane rasa kasor punika yan karasa. Punika mahawinan sekama-kama pelaksanannyane ring sajeroning pamargi di astu ngeliwatin alas sane tenget tan pisan wenten kayun utawi manahnyane ngaturang suksema mapan merasa andel ring raga.
Caritayang mangkin para yuda Raja Mengwi sampun rawuh ring sisin tukad Yeh Datine pacang ngeliwat tukad, nanging congkaknyane tan silah, wenten manah ipune makecog, wenten sane tumedun megat tukad, wenten sane ngabas napi sane kapanggih ka abas. Asapunika taler Ida Raja Mengwi Ida Anak Agung Agung Anom tan eling ring sane neruwenang alase. Dwaning sepekayun Idane tan kantun manut kadi kayun Sang Nata Ratu nika mahawinan Ida Betara Hyang Siwa Pati murka sane malinggih ring kaja kauhing alas, ring genah sane kawastanin pangirut bwana. Saking irika Ida Betara Hyang Siwa Pati nyelehin para yudane sami, mangda sami para yudane ngelarang kala mertyu murti. Tan wenten apakpakan base para mantri lan wadwa, meadukan nyanyah mayuda tan pekrana, utawi tan eling ring kadang pasikian, sami pada salit arsa, saut pada saling sautin. Sane makta tumbak numbak ruangnyane, tamiang, tulup panah, meamburan saling walesang. Siate mewanti-wanti ngantos dekdek senjatane tan pekrana. Taler panjake sami pada kalepu, encen musuh encen ruang. Asapunika taler tanda mantri paling gunjang ganjing ngingetin reraksannyane ngantos tan eling ring raga waluyane anak edan. Ri sedek tanda mantri lan para wira yuda paling tan uning ring raga irika aris Ida Raja Mengwi Anak Agung Agung Anom duka tan dados tambakin Ida ngunus keris pejenengan druwe Kedaton Mengwi, tan tios sane mawasta Ki Ganja Geni utawi Ki Panglipur sahasa katancepang ring tanahe sane ngawe biyuta para yuda sami ngantos leb tigang Luk. Selamin pusakane matancep tanahe makanten puun, tur medal andus putih nyelegjeg ke ambarane, tur ngaliput Ida Anak Agung Agung Anom Raja Mengwi, ngantos Ida tan sida nandingin, ngantos Ida ngemasin kantu. Selamin Idane kantu Ida Sang Raja Mengwi mireng swara tur kacingak Ida Betara Hyang Siwa Pasupati.
Pingita tan wonang ……… …………… ………………… ………… ………… … ………… ……… ….. ………… ………… …… ……… ……… ……… ………… …………… ………… … …………………………………….. Risampun ical anduse sane ngaliput anggan idane irika aris Ida Sang Nata eling ring raga. Sakewanten keris pusaka punika kantun metancep ring tanahe. Irika aris kerise punika kabancut saking tanahe dados tan pahawanan saget muncrat toya meambu miyik, irika raris toya punika katunas antuk Ida Sang Raja Mengwi taler kapicayang ring para yuda - para yuda sami sane katibeng lara tur sane paling gunjang-ganjing. Ri pada puput nunas toyane punika irika raris para wadwane sami eling ring raga eling ring keraksan nyane. Utawi tumbake wiyadin senjatane sane dekdek, sami mulih sekadi jati mula. Ri sampun para tanda mantri lan wadwa wirayuda sami nemu rahayu kadi jati mula. Irika ledang kayun Ida Anak Agung Agung Anom rasa menang aketi kayun Idane, dwaning para tanda mantri taler manca wandawa kacingak antuk Ida tan wenten cedanyane.
Irika raris Ida Sang Nata sareng wadwane sami runtuh kayun Idane tur sauh atur ngantos ………………………….…………… ngemedalang sapa ……………… ……… ………… Dados tan pasamudana mangda digelis kayun Ida Anak Agung Agung Anom matangun palinggih. Caritayang mangkin dwaning asapunika kayun Ida Sang Raja Mengwi, dados ipanjak tan ngitang ngitung lemah peteng mekarya rasa kacelubin antuk darmaning patut para panjake. Irika aris katangun lingga Ida Betara Hyang Siwa Pati. Lingga Ida Betara Hyang Amerta Bwana Jati, lan Betara Hyang Giri Putri rauh pengabih-pengabih Ida, sor linggih Ida, Ida Betara Hyang Catur Sidi Sakti, utawi lingganing Jatu Batu satmaka pancer bates tenget alase. Risampun puput palinggih sami irika aris Ida nangun yadnya swaraja karya tur para tanda mantri-tanda mantri utawi wadwan Ida maka sami pamekas Ida Anak Agung Agung Anom nasarin palinggih-palinggihe punika antuk sedana makendi ring dina angga ira Ida Sang Nata. Ring anggara medangkungan tan tios karya agung mamungkah Amanca Wali Krama. Kaparisuda antuk Ida Siwa Raga sane malinggih ring linggih paduka ida betara-ida betara Hyang Siwa Pati punika sane kaucap utama jati. Duk punika ring warsa surya, raksasa, kang gua hiya parwata (1565). Pastika pisan ring abad swatala ing rundah, mawit duk punika kawastaning Pura Luhur Gonjeng .
Pura : hiya sangkan genah sane madurgama.
Luhur : tan wenten tios sangkan pemargin hyang hyang ning sane sampun lami.
Gonjeng : punika mawit sangkan paling gunjang ganjing tan uning ring genah patut.
Asapunika pamargin Ida Anak Agung Agung Anom duk pemargin Idane nyapa kadi aku dwaning Ida tan purun ring Ida Betara. Irika aris Ida nitahang wadwan idane mangda wenten ngemit sejeroning paryangan makwehnyane 60 diri, sami prekangge-prekangge kedaton taler masosot ring Ida Sang Raja Mengwi. Pamekas ring Ida Betara sane malinggih ring Luhur Gonjeng. Bisama pingit ayue kita cawuh.
| Singgih paduka betara sampun ngadeg teki ingsun asosot muang abisama Ri Paduka Betara yan ingsun alenyok muang abalik adusta tan menget ing Paduka Betara muang angawe rug ikang parahyangan lamakana Paduka Betara, amastu enem dasa teki anadi nep-nep namu-namu cacing uled baled anemu ulah pati lara satuwuk tan sida katemu cucu buyut selampah laku semangkana Paduka Betara wong enem dasa diri ingsun sosot muang atur aken ri Paduka Betara. |
Ri sampune pada puput masumaya ring Pura Luhur Gonjeng para andel - para andel punika semanggup pacang ngemit purane punike rawuh kesentana. Wus punika wawu katinggal wong 60 diri punika antuk Ida Anak Agung Agung Anom, pacang ngelanturang pemargine magegebug ke jagat Blambangan. Ainggih caritayang sang katinggal sampun swe kaswen, sane 60 diri punika ring sapari indik tan sandang malih baosan. Sayuwakti pisan lulut asihe punika kaunggulan pageh sajeroning ngemit parhiyangan. Sayuwakti pisan macihna pican Ida ring ipanjak, ngancan akeh anake ngaturang raga utawi sukertan ring pasengkeran mawuwuh-wuwuh setata ngancan-ngancan nincap irika aris panjak Ida Betara Ring Luhur Gonjeng sampun lintang ring panguger aris panjak Ida Betara Ring Luhur Gonjeng makarya jagat, duk punika ring warsa , ikuh muang rasa, pandita muang sarenggi (1612). Duk punika kapastikayang mawasta jagat Padekdekan, jadi ruang, jadi musuh. Nalun, Kedaton, Pemenang, Loddalang pemekas unteng jagate. Dwaning Ida Sang Raja Mengwi Anak Agung Agung Anom irika ida ngecap utawi ngarasayang buat katengetan alase nika mehawinan Ida ngawastanin Loddalang. Lod ikang lad, lad ikang led, led yata rasa. Dalang hiya tampak, tampak, tampak kuntul ing ngelayang, Dalang.
Hiya metu, metu ikang sapa, sapa ikang pikukuh. Asapunika sane kaelingan duk sane nguni rauh sida mangkin. Tan suud-suud bakti ring sajeroning parhiyangan tur pasikian ring jagat. Asapunika duk pemargi sane dumun. Para leluhur-para leluhur, ngardinin para sentanane genah, taler Ida Sang Raja Mengwi Ida Anak Agung Agung Anom dados jalaran pemargi ngaruruh para janane apang sida nyalanang ane madan swa darmaning agama, taler lascarya pisan Ida ninggal bala putra utawi tan sayang ring jiwa premana nyantos telas tan pegantulan iriki ring jagate. Diastu sida ngemasin pati, sangkan nitia ring swadarmaning kesatriya saking pakardi tangan suku sane sida ngawe ala ayu sejeroning pemargi utawi sejeroning urip ring jagate, diastu rauh ke putra sentana ngemanggihin sunia, tur setata bakti ring leluhur tinut ring daging kecap tatwa tutur Hyang Aji Saraswati taler Ida Hyang Kawi Swara. Sane ngawentenang sane wenten tan wenten sane becik sida kawon punika pemargin jagat Sang Hyang Kawi Swara daging nyane tur pastika pisan sampun kaunggahan utawi kaiket saking lontar Pre Arya Tatwa, lan lontar Bali Kuno, Lontar MengePura Rajia taler Lontar Tri lingga Tatwa. Tan tios Lontar Sad Dharsanam Agama Hindu. Duk magenah ring Semara Pura Klungkung ri Pamadegan Ida I Dewa Agung Jambe Pule aris kasukserahang ke Belayu ring Ida Begawan I Gusti Gede Sengguan ring Jero Alit Kaleran Belayu mogi-mogi sang Para Pamiarsa sida amarisuda tur tan keni sapa pamigrahaning alaning ida, manubagia pisan titiang I Gusti Ketut Putera sida ngatur ayah ring Ida Betara Luhur Gonjeng anedun purana puniki sangkaning manah subakti tumus ngiring Para Bulan Kuning jan Banggul ida betara pamekas manggala panjak Ida Betara sami sida ngecap ayu las tuntas rastu ayu mogi dirga ayu dirga yusa.
V. KAWIGUNAN PURA (FUNGSI PURA)
Pura Luhur Gonjeng madruwe kaunikan asesengker, dawning teja utawi prebawa matiyosan kadi pura-pura sane tiyosan.
1. Keasrian/genah Pura ngawetuang genah suci ring sajeroning ngarad Ida Shang Hyang Widhi, nunas kerahajengan, kerahayuan ring para kaula panjak sami.
2. Sajeroning palinggih sane madruwe prebawa utawi sejarah nguger punika kadi pengayatan tenget tanah alase sane nguni.
1) Pelinggih yang Guru genah memuja Ida Bhatara Hyang Guru sajeroning ngarad Ida Shang Hyang Widhi nganggehang minakadi permagin umat.
2) Pelinggih Ida Bhatara Siwa Murti, genah memuja Ida Bhatara Siwa Murti, yakni nunas kesaktian lan kerahayuan umat.
3) Pelinggih Ida Bhatara Gana Pati, genah memuja Ida Bhatara Gana Pati ring sejeroning nuntun umat agama inggihan punika Sastra Aji Sang Hyang Saraswati mganggehang minakadi ilmu pengetahuan.
4) Pelinggih Ida Hyang Kala Raksa minakadi pejaga utawi pecalang ring kawasan Pura Luhur Gonjeng.
5) Pelinggih Banas Pati Raja, genah memuja Ida Ratu Gede Alit ring sejeroning Ida Sang Hyang Widhi Wasa rumaga kesaktian-kesaktian saking lingga maka miwah sinar suci yang widhi Wasa sane kerupayang barong (Ratu Gede).
6) Pelinggih Ida Bhatara Ratu Nyoman Sakti genah memuja Ida Bhatara Ratu Nyoman Sakti nunas kepradnyanan.
7) Pelinggih Ida Bhatara Hyang Maya Sora genah nunas kesaktian .
8) Pelinggih Ibu Pertiwi/Antaboga genah memuja Ibu Pertiwi ring sejeroning Hyang Widhi Wasa rumaga kesuburan.
9) Pelinggih Bhatara Akasa genah memuja Naga Taksaka.
10) Pelinggih Ida Bhatara Giri Putri Genah memuja Ida Bhatara Siwa.
11) Pelinggih Sang Naga Basukih Genah Memuja Yang Naga Basukih.
12) Pelinggih Ida Bhatara Antaboga genah memuja Naga Antaboga.
13) Pelinggih Ida Bhatara Kala Maya ring sejeroning umat hindu ngruruh Ida Bhatara kala ring sejeroning Ida Sang Hyang Widhi Wasa rumaga penjaga wilayah suci utawai keangkerang Pura Luhur Gonjeng.
14) Pelinggih Ida Bhatara Tri Amerta genah memuja Ida Bhatara Tri Amerta sane mapica anugra air (tirta) seci keangge tirta pemuput.
15) Pelinggih Ratu Gede Alit genah memuja Ida Sang Hyang Widhi sane ruma Bhatara Wisnu.
16) Pelinggih Ida Batari Giri Putri genah ngastawa Ida Batara Siwa rumaga pengauasa air rikalaning Ida Bhatara Sami Ngebijiang.
17) Pelinggih Ida Bhatara Ring Gunung Agung genah memuja Bhatara ring Gunung Agung nunas genah pelinggih Pura Luhur Gonjeng.
3. Pura Luhur Gonjeng pastika pisan Pura kasungsung antuk Umat sedarma taler kasungsung antuk Warga ring wawidangan Kukuh utawi sane tiyosan minakadi pamedek taler ipemaksan sami, dwaning Pura puniki mawit saking pasikian tanah alas Kedaton sane tenget duk inguni.
VI. MINAKADI LINGGIH PURA
( SETATUS )
Saking paingkup manggala pamekas pemaksan sami, Dwaning sampun kapanggih tur pastika Ring sejeroning sejarah utawi Purana iriki ring kabupaten Tabanan, ring sajeroning Purana pastika ngawastanin :
1. Saking Pura sinanggeh sampun Pura panyungsungan jagat Kukuh utawi Umat sedarma.
2. Sangkan saking sakewenten pura ring sajeroning Genah Alas Kedaton duk inguni, Pura puniki patut kaajegang Pura Kayangan Ida.
3. Dwaning Pura puniki saking sang nata ngametuang kasidian, Pura puniki pura nyatur utawi Pura kasidian jagat.
4. Saking linggih Pura magenah ring wawidangan Desa Adat Kukuh pastika pisan Pura puniki kaanggehang Pura kahyangan Desa Adat Kukuh nyungkemin.
VII. SEKEWENTENE WIT PALINGGIH/PURA
( EKSISTENSI )
Genah utawi palinggih Pura Luhur Gonjeng sane mungguh ring Purana Pura, pangelimbaknyane mapaos paos ninuti aab jagat.
1. Saking pamargin Ida Betara Pasupati ring saka solas ngeberang tanah Gunung Semerune kebakte ke jagat Bali sangkan wenten Gunung Agung ring
2. Mawit saking Ida Betara Tiga lan Ida Betara Giri Putri nyukat utawi nyengker genah alase puniki dados genah alas sane madurgama pisan.
3. Ring sajeroning sang nata mengwi nyapa kadi aku presida ngawetuang palinggih-palinggih sami taler sida ngenahang wadwa mangda wenten jagat kadi mangkin.
4. Saking pangelimbak ki pemaksan/penyungsung Pura puniki tetep kasuciang sakewantennyane kejangkepang antuk dudonan-dudonan palemahan Pura minakadi sane sampun kaanggehang.
a. Utama Mandala (Ring jeroan).
Palinggih panguger sane sampun kaketahang utawi ring Purana Pura puniki ring Luhur Kaler, saha maka sami inggihan palinggihnyane kasungsung pamaksan sami.
b. Madia Mandala
Ring sajeroning madia mandala sampun jangkep palinggih-palinggih sami tur wenten tapakan Ratu Barong lan kejangkepannyane sane kasungsung antuk ki Pemaksan Banjar puniki kaketahang Luhur Kelod.
c. Nista mandala (Jaba)
Ri sajeroning nista mandala kajangkepin taler antuk palinggih-palinggih kalih sengker palinggih lan ring sajeroning Pakuwub Pura Luhur Gonjeng kejangkepin antuk tigang jangkep Biji soang-soang taler kajangkepin antuk palinggih laba Ida (tegalan), tur taru ageng-ageng sane kabaos taru Kunyit, taru Paku Aji, Taru Jepun, Taru Kayu Sugih lan batu-batu punika wit patok-patok Alas Kedaton duk nguni.
VIII. PEMANGKU PURA LUHUR GONJENG
Pemangku Pura Luhur Gonjeng sami pada ngelarang swadarmaning pamangku, setata bakti ring niskala tinut ring pituduh agama pateh ring sajeroning ke pemangkuan. Asapunika pamangku-pamangku sami :
| NO. | NAMA PAMANGKU | UMUR | JABATAN |
| 1. | Mangku Jarwa | - | Luhur Kaler |
| 2. | Mangku Purni | - | Luhur Kelod |
| 3. | Mangku Sudana | - | Ratu Gede Alit |
| 4. | Mangku Darmawan | - | Ratu Gede Alit |
| 5. | Mangku Edi | - | Beji |
Satiosan saking pamangku / mancagra sajeroning ayah-ayah ring pewangunan minakadi tkang banten, tukang kidung, tukang
| a. | Tukang Banten, | Punika panugrahan saking Ida Shang Hyang Tapini |
| b. | Tukang Kidung, | Punika panugrahan saking Ida Shang Hyang Aji Gurita |
| c. | Tukang Surat, | Punika panugrahan saking Ida Shang Hyang Aji Saraswati |
| d. | Tukang Belawa, | Punika panugrahan saking Ida Shang Hyang Darma Caruban |
| e. | Tukang Bangunan, | Punika panugrahan saking Ida Shang Hyang Wiswakarma |
Sami tukang-tukang punika patut kaanggehang ring Palinggih sat maka dasar pengayah Pura minakadi :
| NO. | NAMA PENYARIKAN/SERATI | UMUR | JABATAN |
| 1. | Mangku Epayanti | - | Penyarikan |
| 2. | Men Nonik | - | Serati |
| 3. | Men Suci | - | Serati |
Sajeroning manggalaning Pura patut kaugerang/kelian maksan mapan manggala utawi prajuru sane dados pengenter inggihan punika :
| NO. | NAMA PRAJURU | UMUR | JABATAN |
| 1. | I Ketut Sukayadnya | - | Kelian Maksan |
| 2. | I Made Kariana | - | Penulis |
| 3. | I Ketut Jarta | | Bendahara |
Sehananing agung alit Pura patut madruwe laba, sat maka panginih-nginih sajeroning jatu Upakara ring Palinggih, inggihan sajeroning laba punika :
| NO. | NAMA LABA | LUAS | KETERANGAN |
| 1. | Tanah Carik | 7 Ara | - |
| 2. | Tanah Tegal | 36 Ara | - |
| | | | |
Ri sajeroning Prajuru pemaksan patut mapiteges ring imaksan, mangda sida ngemanggehang swaDarmaning agama, eling ring palinggih setereh katurunan utawi langgeng ring pasikian dados maksan pengayah.
IX. PASIKIAN / BALA PUTRA
Pura Luhur Gonjeng sane wenten ring Br. Adat Loddalang wawidangan Desa Adat Kukuh Utawi Wawidangan Alas Kedaton patut pasikian Ida utawi pesanakan Bala Putra Ida, Dwaning Pura sane sampun keanggehang Pura ring Desa Adat Kukuh punika patut Pura pasungsungan jagat Kukuh mapan Pura dados pengerastiti sarwa mauripe ring jagate, taler ngardinin jagat wawidangannyane amangguh rahayu.
Pura Luhur Gonjeng Pura pemargin Sejarah sang nata nangun jagat, pateh manggeh ring Pura sane kaanggehang ring jagate minakadi Pura Dang Kayangan pemargin sang maharsi, Pura kasidian jagat minakadi Pura Luhur Gonjeng taler saad kahyangan panyungsungan jagat, Pura pemaksan nyatur utawi Pura-pura ring jaba sisi Alas Kedaton – taler Pura sane kasungsung antuk Desa Pekraman sane kakardi antuk Ida Anak Agung Agung Anom.
Ring Wawidangan Desa Adat Kukuh lan Wawidangan Alas Kedaton, Punika pasikian Ida Betara ring Pura Luhur Gonjeng.
X. PIODALAN / PUJAWALI
Manut ring Desa kala patra / Desa mawacara pemargin odalan/pujawali ring Pura-pura wenten pade tiyosnyane.
Inggih upaaci sane katur ring Pura Luhur Gojeng ring rahina Anggara kasih Tambir taler piodal ring Ratu Gede Alit ring Rahina Sukra Kaliwon Sungsang (Sugihan Bali).
XI. RING SAPARI INDIK MASYARAKAT AKEH (UMUM)
Sehanan humat sedarma sapa sira ugi sane mapikayun bakti ring Pura Luhur Gonjeng tan wenten tan kaaturin yan sampun tan cuntaka napiteh lwire nanging yan sampun manggeh ring sajeroning pari kramaning umat nyane suang-suang taler patut wenten pesadok ring Jero Mangku pamekas ring manggala-manggala sami.
XII. PAMUPUL SAKEWENTEN NYANE/KESIMPULAN
Yan rereh saking pamargin sejarah, Pura Luhur Gonjeng puniki Pura sane kalangkung kuno utawi ngawitin wenten Alas Kedaton, taler ngawitin wenten Desa Lodalang/Kukuh tur ngawitin duk pamargi Ida Anak Agung Agung Anom ngalimbakang wewidangan kauh ke Belambangan, sida ngantos mabiseka ratu tur presida wenten Pura-pura sane tiosan.
XIII. PENUTUP
Mawit saking pasuwecan Ida Shang Hyang Widi Wasa, pamekas Ida Bhatara-Bhatari, sane malinggih iriki Ring Pura Luhur Gonjeng, titiang krama Pemaksan prasida nyikiang pikayun, punikakeh sane mawinan buku puniki prasida katuntasang lan titiang krama pemaksan Puru Luhur Gonjeng tan lali ngaturang suksemaning pakayun majeng ring idadane para semeton sane prasida nagingin utawi mewantu kewentenan bukune puniki pemekas majeng ring I Gusti Ketut Putera Jero Alit Kaleran Belayu, kirang langkung antuk titiang nyurat bukune puniki mangda ledang idadane sane saunenge ngicin titiang peteket-peteket mangda wenten anggen titiang mecikan bukune puniki riwekasan.
Mogi-mogi bukune puniki prasida kaanggen sesuluh taler prasida ngicen kerahayu, dirgayusa lan mangda ajeg rikawekasan ring ajaran agama hindu di bali.
| Kapiuninga Kelian Adat Lod Dalang | Titiang kelian pemaksan Pura Luhur Ginjeng |
| I Nyoman Gari | I Ketut Sukayadnya |
Kepari purnang
Antuk Bendesa Adat Kukuh
Drs. I Gusti Made Purnayasa, SH, M.Si
XIV. LAMPIRAN
1. DENAH PURA LUHUR GONJENG

2. KETERANGAN DENAH PURA LUHUR GONJENG
| A. MADIA MANDALA | 23. | Padma Sari/Batu | ||
| 1. | Gedong Ratu Gede Alit | 24. | Apit Surang | |
| 2. | Padma Sari | 25. | Apit Surang | |
| 3. | Gedong Banjah | 26. | Padma Capah | |
| 4. | Pemayasan Agung | E. Pura Biji | ||
| 5. | Bale Panirtan | 27. | Apit Surang | |
| 6. | Pemedalan Agung | 28. | Padma Penyirang | |
| B. UTAMA MANDALA | 29. | Pemayasan | ||
| 7. | Sengkuung/Pemedalan | 30. | Gedong | |
| 8. | Padma Capah | 31. | Sumur | |
| 9. | Gedong | 32. | Patung Betara Wisnu | |
| 10. | Padma Capah | 33. | Kolam | |
| 11. | Pemayasan | F. Pura Beji Ratu Gede Alit | ||
| 12. | Padma Sari Agung | 34. | Padma Penyirang | |
| 13. | Padma Capah | 35. | Telebusan | |
| 14. | Gedong | 36. | Apit Surang | |
| 15. | Padma Capah | G. Pura Tegalan | ||
| 16. | Pelinggih panyengker | 37. | Gedong | |
| C. JABA TENGAH | 38. | Padma Penyirang | ||
| 17. | Padma Alit / Batu lesung kayu sugih lan batu 5 | 39. | Apit Surang | |
| 18. | Bale Sekaa | H. Pura Biji Jerasa | ||
| 19. | Candi Kurung | 40. | Pemayasan | |
| 20. | Pemetasan | 41. | Gedong | |
| D. JABA SISI | 42. | Padma Penyirang | ||
| 21. | Padma Sari/Batu | 43. | Apit Surang | |
| 22. | Padma Agung | | | |
3. DAGING PUSTAKA
1. Babad/Lontar Pre Arya Tatwa
2. Babad/Lontar Tri Lingga Tatwa
3. Babad/Lontar Menge Pura Rajia
4. Babad/Lontar
5. Babad/Lontar Cad Dharsanam Agama Hindu
6. Babad/Lontar Pupulan jero Alit Kaleran Belayu
Posted by Darma Yoga at 01:42 0 comments
Friday, 13 November 2009
Bali Culture
More about bali
bali culture is a combination of spirituality, religion, tradition and art. Religion is considered to be art and it seems that almost every on it is a devoted artist, spending 'free time' applying skills and images which have been passed down from generation to generation and grasped from a very young age. Expressed through beautiful and intricate paintings, extraordinary carvings, superb weaving, and even in rice decorations that cover the myriad shrines found in public areas, in paddy fields or in homes, the island is alive with art and religious homage.
Sekala and Niskala
Bali culture is a complex event characterised by diversity and adaptability. A central dictum in Balinese thinking is the concept of Desa - Kala - Patra, (time, place and situation), a dynamic notion holding that traditional thinking will blend in harmony with the new. The Balinese distinguish between Sekala, the material, and Niskala the eternal. Reality is a coincidence of the material and the eternal realms. One does not exist without the other. The world, therefore, is the product of the interaction of Sekala and Niskala.
Temple Festivals
Temple festivals are commonplace. Each village will hold some sort of colourful ceremony for each one of its own temples a couple of times a year. Add to this the rituals and celebrations for each persons' passage from birth, puberty, marriage, childbirth to death and the after-world, and include the major island-wide celebrations like Galungan, Kuningan and Nyepi; the day of silence when the whole island closes down in fear of evil spirits flying in from the sea, and you can begin to understand how important religion in Bali is.
Hindu Dharma
Art, culture and day to day activities for most Balinese are strongly bonded to a unique form of Hinduism called Hindu Dharma, which is widely thought to be the closest example to the religion and social framework that existed in Java during the zenith of its power and is now found nowhere else. Classical dance dramas based on the old Hindu epics of the Ramayana and the Mahabarata which arrived from Java, are like everywhere else in Indonesia, mixed with pre-Hindu animist belief and peculiar local folklore. Not all Balinese adopted the new Hindu religion though. The Bali Aga who now live in isolated groups in the mountains at Trunyan and Tenganan, for example, preferred their ancient animist beliefs, which are still practiced and remain largely intact today.
Balinese belief systems
The very soul of Bali and Balinese belief systems is rooted in religion and is expressed in art forms and skills that have been passionately preserved over the centuries. During the mid sixteenth century Bali reached a cultural climax, which encouraged and developed elaborate arts and customs, which are the foundations of what is practiced today. In a sense they have changed very little since that time, but as has been the case throughout much of the Indonesian archipelago, adaptation of new environments is absolutely essential for survival. It was at this time that the Javanese Hindu and the Balinese calendars were combined and a complex schedule of rituals and ceremonies was defined. Nine great temples, the Pura Agung, were also built, linking the structure of the new calendar with that of the gods. The most sacred being the Mother Temple, Pura Besakih, built high on the slopes of Bali 's most sacred mountain, Gunung Agung and batur mountain.
Posted by Darma Yoga at 17:02 2 comments
